Odpowiedzialność członka zarządu za długi spółki z o.o. – kiedy ryzykuje własnym majątkiem?

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością co do zasady odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem, a wspólnicy nie odpowiadają za nie osobiście. Inaczej może wyglądać sytuacja członków zarządu.

Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, w określonych warunkach wierzyciel może dochodzić zapłaty także od osób, które pełniły funkcję w jej zarządzie. W praktyce oznacza to ryzyko odpowiedzialności prywatnym majątkiem.

Nie jest to jednak odpowiedzialność automatyczna. Kluczowe znaczenie mają m.in. moment powstania problemów finansowych spółki, działania podejmowane przez zarząd oraz możliwość wykazania jednej z okoliczności pozwalających uwolnić się od odpowiedzialności.

Wspólnik a członek zarządu – kto odpowiada za zobowiązania spółki?

Spółka z o.o. jest odrębnym podmiotem praw i obowiązków. To ona zawiera umowy, zaciąga zobowiązania i odpowiada za nie swoim majątkiem. Zgodnie z art. 151 § 4 Kodeksu spółek handlowych wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki.

Inna jest sytuacja członka zarządu. Zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Członek zarządu powinien przy wykonywaniu swoich obowiązków dochować staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności oraz lojalności wobec spółki.

Niezależnie od odpowiedzialności wobec samej spółki Kodeks spółek handlowych przewiduje także szczególny mechanizm ochrony wierzycieli. Zgodnie z art. 299 § 1 KSH, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.

Art. 299 KSH – kiedy wierzyciel może sięgnąć do majątku członka zarządu?

Odpowiedzialność na podstawie art. 299 KSH ma charakter posiłkowy. W pierwszej kolejności za swoje zobowiązania odpowiada spółka. Dopiero jej niewypłacalność i brak możliwości skutecznego zaspokojenia wierzyciela otwierają drogę do dochodzenia roszczeń od członków zarządu.

Typowym przypadkiem jest sytuacja, w której wierzyciel dysponuje tytułem przeciwko spółce, a prowadzona egzekucja okazuje się bezskuteczna.

Bezskuteczność egzekucji nie musi jednak zawsze zostać potwierdzona wyłącznie postanowieniem komornika wydanym w sprawie prowadzonej przez konkretnego wierzyciela. W zależności od okoliczności może być wykazywana również innymi dowodami wskazującymi, że spółka nie posiada majątku pozwalającego na zaspokojenie należności.

Co istotne, wierzyciel nie musi co do zasady udowadniać, jakie konkretne działanie lub zaniechanie członka zarządu doprowadziło do powstania szkody. Po wykazaniu zobowiązania spółki i bezskuteczności egzekucji ciężar wykazania okoliczności pozwalających uwolnić się od odpowiedzialności przechodzi na członka zarządu. Tak rozkład ciężaru dowodu opisuje również orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Czy rezygnacja z zarządu chroni przed odpowiedzialnością?

Samo złożenie rezygnacji albo późniejsze odwołanie z zarządu nie usuwa automatycznie odpowiedzialności związanej z okresem wcześniejszego pełnienia funkcji.

W orzecznictwie przyjmuje się, że odpowiedzialność może obejmować zobowiązania, których podstawa istniała w okresie sprawowania funkcji członka zarządu. Nie jest konieczne, aby zobowiązanie było już wtedy wymagalne.

Dlatego przy ocenie sytuacji byłego członka zarządu trzeba ustalić nie tylko datę rezygnacji czy odwołania, ale również:

• kiedy powstało zobowiązanie lub jego podstawa,
• kiedy spółka stała się niewypłacalna,
• kiedy powstał obowiązek podjęcia działań przez zarząd,
• jakie działania zostały rzeczywiście podjęte.

Co może obejmować odpowiedzialność członka zarządu?

Ryzyko nie musi ograniczać się wyłącznie do należności głównej wynikającej np. z niezapłaconej przez spółkę faktury.

Odpowiedzialność może obejmować także obowiązki uboczne związane z niezaspokojonym zobowiązaniem, w szczególności odsetki za opóźnienie, zasądzone koszty procesu oraz koszty bezskutecznego postępowania egzekucyjnego. Takie stanowisko potwierdza Sąd Najwyższy.

Przy większych zobowiązaniach różnica między samą należnością główną a całkowitym zakresem potencjalnej odpowiedzialności może być więc znacząca.

Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności?

Art. 299 § 2 KSH przewiduje trzy podstawowe sposoby obrony. Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże odpowiednią okoliczność dotyczącą upadłości lub restrukturyzacji, brak swojej winy albo brak szkody wierzyciela.

1. Złożenie wniosku o upadłość we właściwym czasie

Pierwsza możliwość dotyczy wykazania, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że w tym czasie wydano odpowiednie rozstrzygnięcie w postępowaniu restrukturyzacyjnym lub zatwierdzono układ.

Ustalenie „właściwego czasu” jest jednym z najważniejszych elementów oceny odpowiedzialności zarządu.

Prawo upadłościowe przewiduje, że dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawa wprowadza domniemanie utraty tej zdolności, gdy opóźnienie przekracza trzy miesiące.

Trzymiesięczne opóźnienie jest jednak domniemaniem ustawowym, a nie momentem, od którego dopiero może powstać niewypłacalność.

Spółka może stać się niewypłacalna wcześniej.

Dodatkowo w przypadku osoby prawnej, a więc także spółki z o.o., ustawa przewiduje tzw. przesłankę nadmiernego zadłużenia. Niewypłacalność może wystąpić także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku spółki, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące.

Zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego wniosek o ogłoszenie upadłości należy złożyć nie później niż w terminie 30 dni od dnia wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości. W przypadku osoby prawnej obowiązek ten spoczywa co do zasady na osobach uprawnionych do prowadzenia jej spraw i reprezentowania.

Dlatego członek zarządu nie powinien czekać na formalne potwierdzenie niewypłacalności albo na moment, w którym spółka przestaje regulować wszystkie zobowiązania.

2. Brak winy w niezłożeniu wniosku

Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości nie został złożony we właściwym czasie, członek zarządu może próbować wykazać, że nastąpiło to bez jego winy.

Ocena zawsze zależy od konkretnych okoliczności.

Znaczenie mogą mieć szczególne, obiektywne przeszkody rzeczywiście uniemożliwiające wykonywanie obowiązków przez członka zarządu. Sam brak wiedzy o sytuacji finansowej spółki, formalny charakter pełnionej funkcji czy wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie nie powinny być jednak traktowane jako automatyczne zwolnienie z odpowiedzialności.

Członek zarządu ma obowiązek wykonywać swoje zadania z zawodową starannością i powinien posiadać dostęp do informacji pozwalających ocenić sytuację spółki. Obowiązek ten obecnie wynika z art. 209¹ § 1 KSH.

3. Brak szkody po stronie wierzyciela

Trzecim sposobem obrony jest wykazanie, że mimo niezłożenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości wierzyciel nie poniósł szkody.

W praktyce chodzi przede wszystkim o wykazanie, że nawet gdyby właściwe postępowanie zostało wszczęte w odpowiednim momencie, sytuacja konkretnego wierzyciela nie byłaby korzystniejsza.

Może to wymagać odtworzenia sytuacji finansowej spółki z określonego okresu, w tym analizy:

• wartości jej majątku,
• poziomu i struktury zobowiązań,
• kategorii wierzycieli,
• przewidywanego stopnia ich zaspokojenia,
• kosztów postępowania.

Jest to zatem obrona oparta przede wszystkim na danych finansowych i dowodach, a nie jedynie na twierdzeniu, że spółka „i tak nie miała majątku”.

Odpowiedzialność z art. 299 KSH to nie jedyne ryzyko członka zarządu

Warto pamiętać, że art. 299 KSH nie wyczerpuje wszystkich przypadków osobistej odpowiedzialności osób zarządzających spółką.

Odrębne przepisy regulują m.in. odpowiedzialność za określone zobowiązania publicznoprawne, w tym zaległości podatkowe i składkowe. Sam art. 299 § 3 KSH wskazuje zresztą, że jego regulacja nie narusza przepisów ustanawiających dalej idącą odpowiedzialność członków zarządu.

Dlatego ocena ryzyka członka zarządu powinna zawsze uwzględniać rodzaj zobowiązania i konkretną sytuację spółki.

Jak członek zarządu może ograniczać ryzyko wcześniej?

Ochrona prywatnego majątku nie powinna zaczynać się dopiero po doręczeniu pozwu.

Najważniejsze jest bieżące zarządzanie sytuacją spółki i pozostawienie dokumentacji pokazującej, jakie informacje posiadał zarząd oraz jakie decyzje podejmował.

W praktyce warto regularnie sprawdzać:

• ✓ aktualną płynność finansową spółki,
• ✓ wiekowanie należności i zobowiązań,
• ✓ prognozy przepływów pieniężnych,
• ✓ poziom zaległości wobec kontrahentów i instytucji publicznych,
• ✓ występowanie przesłanek niewypłacalności,
• ✓ potrzebę podjęcia działań restrukturyzacyjnych lub upadłościowych,
• ✓ prawidłowe dokumentowanie kluczowych decyzji zarządczych.

Znaczenie może mieć również właściwe uporządkowanie procedur zarządczych i korporacyjnych: zasad podejmowania uchwał, obiegu informacji finansowych, zakresu raportowania do zarządu czy dokumentowania analiz poprzedzających istotne decyzje.

W przypadku części ryzyk warto także przeanalizować zakres ochrony wynikającej z polisy D&O. Samo posiadanie ubezpieczenia nie zastępuje jednak właściwego wykonywania obowiązków członka zarządu, a zakres ochrony zależy od konkretnych warunków ubezpieczenia i przewidzianych w nich wyłączeń.

Najczęstsze pytania

Wsparcie prawne członków zarządu i przedsiębiorców

Ryzyko odpowiedzialności członka zarządu najłatwiej ograniczać wtedy, gdy sytuacja spółki zostanie przeanalizowana odpowiednio wcześnie – zanim problem z płynnością doprowadzi do sporu, bezskutecznej egzekucji albo osobistego pozwu przeciwko członkowi zarządu.

Evergreen Kancelaria Prawna wspiera członków zarządów, wspólników i przedsiębiorców w analizie ryzyk prawnych, ocenie sytuacji spółki, dokumentowaniu decyzji zarządczych oraz bieżącej obsłudze prawnej działalności.

Jeżeli chcesz ocenić ryzyko związane z sytuacją swojej spółki albo pełnieniem funkcji członka zarządu, zapraszamy do konsultacji.